کتاب «حاج قاسم؛ جستاری در خاطرات حاج قاسم سلیمانی» به کوشش علی‌اکبر مزدآبادی، اثری مستند و خاطره‌محور درباره زندگی، تجربه‌های نظامی و ویژگی‌های شخصیتی سردار شهید قاسم سلیمانی است. این کتاب تلاش می‌کند مخاطب را با بخشی از زندگی او در سال‌های دفاع مقدس آشنا کند؛ سال‌هایی که شخصیت فرماندهی، روحیه مسئولیت‌پذیری و شیوه مواجهه او با دشواری‌های جنگ شکل گرفت.
برخلاف زندگی‌نامه‌هایی که زندگی یک شخصیت را از تولد تا پایان عمر به‌صورت پیوسته روایت می‌کنند، این کتاب بیشتر بر خاطرات و سخنرانی‌های خود حاج قاسم تمرکز دارد. در آغاز کتاب، زندگی‌نامه‌ای خودنوشت از او آمده که به بخشی از فعالیت‌هایش در سال‌های ابتدایی جنگ می‌پردازد. در ادامه، خاطرات و سخنرانی‌های مرتبط با عملیات‌های مهم والفجر ۸، کربلای ۴ و کربلای ۵ محور اصلی روایت را تشکیل می‌دهند. این مطالب به ترتیب زمانی تنظیم شده‌اند تا خواننده بتواند روند حضور و تجربه‌های او در جبهه را بهتر دنبال کند.
۱. آغاز جنگ و شکل‌گیری شخصیت فرماندهی
بخش ابتدایی کتاب تصویری از سال‌های نخست حضور حاج قاسم در جنگ ارائه می‌دهد. این دوره را می‌توان مرحله‌ای مهم در شکل‌گیری تجربه‌های نظامی و روحیه فرماندهی او دانست. جنگ برای او صرفاً مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی نبود، بلکه میدان تصمیم‌گیری در شرایط دشوار، پذیرش مسئولیت و همکاری با دیگر رزمندگان به شمار می‌رفت.
روایت‌های این دوره به خواننده کمک می‌کنند تا با زمینه‌های شکل‌گیری شخصیت او آشنا شود و دریابد که تجربه‌های میدانی چگونه در رشد توانایی‌های یک فرمانده نقش دارند.
۲. عملیات والفجر ۸؛ تجربه و تدبیر در میدان جنگ
یکی از محورهای مهم کتاب، خاطرات مرتبط با عملیات والفجر ۸ است. این عملیات از رویدادهای مهم دفاع مقدس به شمار می‌رود و بررسی خاطرات مرتبط با آن، فرصتی برای شناخت فضای تصمیم‌گیری و دشواری‌های حضور در جبهه فراهم می‌کند.
در این بخش، اهمیت تجربه، هماهنگی میان نیروها و مواجهه با موقعیت‌های پیچیده جنگی در مرکز توجه قرار می‌گیرد. روایت‌های حاج قاسم از این دوره، زمینه‌ای برای شناخت بهتر نگاه او به مسئولیت‌های فرماندهی و همراهی با همرزمانش فراهم می‌کنند.
۳. عملیات‌های کربلای ۴ و کربلای ۵؛ روایت تجربه‌های دشوار
بخش دیگری از کتاب به خاطرات و سخنرانی‌های مرتبط با عملیات‌های کربلای ۴ و کربلای ۵ اختصاص دارد. این دو عملیات از مقاطع مهم و پرچالش جنگ ایران و عراق بودند و خاطرات مرتبط با آن‌ها بخشی از تجربه‌های دشوار رزمندگان را بازتاب می‌دهند.
اهمیت این بخش تنها در ثبت رویدادهای نظامی نیست؛ بلکه می‌توان از خلال این خاطرات، با فضای روحی رزمندگان، مسئولیت فرماندهان و جایگاه همراهی و همدلی در شرایط بحرانی نیز آشنا شد. روایت‌های مرتبط با همرزمان حاج قاسم کمک می‌کنند تا نقش افراد و روابط میان آن‌ها در تجربه جنگ بهتر درک شود.
۴. شناخت حاج قاسم از خلال خاطرات
یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، تلاش برای معرفی شخصیت حاج قاسم از طریق سخنان و تجربه‌های خود اوست. به‌جای آنکه تمام مطالب صرفاً بر توصیف‌های دیگران استوار باشد، بخش مهمی از محتوا از خاطرات و سخنرانی‌های خود او گردآوری شده است.
از خلال این روایت‌ها می‌توان موضوعاتی مانند مسئولیت‌پذیری، پایبندی به همراهان، توجه به تجربه‌های میدانی و اهمیت تصمیم‌گیری در موقعیت‌های دشوار را بررسی کرد. همچنین، حضور خاطرات دیگر همرزمان باعث می‌شود تصویر ارائه‌شده از او صرفاً به یک زندگی‌نامه فردی محدود نماند و ارتباط او با محیط جنگ و دیگر رزمندگان نیز مورد توجه قرار گیرد.
۵. اهمیت کتاب در شناخت تاریخ دفاع مقدس
کتاب «حاج قاسم» علاوه بر پرداختن به زندگی یک فرمانده شناخته‌شده، می‌تواند برای علاقه‌مندان به تاریخ شفاهی دفاع مقدس نیز مفید باشد. خاطرات و سخنرانی‌های گردآوری‌شده در آن، بخشی از تجربه‌های فردی و جمعی دوران جنگ را ثبت می‌کنند.
اهمیت چنین آثاری در این است که تاریخ را فقط از منظر گزارش عملیات‌ها و تاریخ وقوع رویدادها روایت نمی‌کنند؛ بلکه به تجربه انسانی افراد حاضر در آن رویدادها نیز می‌پردازند. به همین دلیل، خواننده علاوه بر آشنایی با بخشی از فعالیت‌های حاج قاسم، فرصتی برای شناخت بهتر فضای جبهه و تجربه‌های رزمندگان پیدا می‌کند.
جمع‌بندی
در مجموع، کتاب «حاج قاسم» اثری خاطره‌محور برای آشنایی با بخشی از زندگی و تجربه‌های سردار شهید قاسم سلیمانی در دوران دفاع مقدس است. تمرکز بر زندگی‌نامه خودنوشت، خاطرات و سخنرانی‌های مرتبط با عملیات‌های والفجر ۸، کربلای ۴ و کربلای ۵، به کتاب حال‌وهوایی مستند و تاریخی می‌دهد. این اثر برای کسانی مناسب است که می‌خواهند به‌جای مطالعه یک زندگی‌نامه صرفاً روایی، با خاطرات مستقیم و تجربه‌های میدانی حاج قاسم و همرزمانش آشنا شوند.
