از تاریخ شاهان تا حکایت مردمان؛ نقاشی‌های ایرانی در مرقعات دیتس کتابی پژوهشی درباره یکی از مجموعه‌های مهم و ارزشمند نقاشی و هنر ایرانی است که در «مرقعات دیتس» گرد آمده‌اند. این اثر با نگاهی به پیوند میان تاریخ، هنر و زندگی اجتماعی، مخاطب را با بخشی از میراث تصویری ایران در دوره‌های ایلخانی و تیموری آشنا می‌کند.
مرقعات دیتس (Diez Albums) مجموعه‌ای ارزشمند از آثار هنری ایرانی است که شامل نقاشی، خوشنویسی، تذهیب و طراحی می‌شود. این آثار به‌ویژه از نظر مطالعه تاریخ هنر ایران اهمیت دارند و بخش قابل توجهی از آن‌ها به فضای هنری ایران در دوره‌های ایلخانی و تیموری مربوط است. بر اساس معرفی ناشر، این مجموعه در مسیر تاریخی پیچیده‌ای از کتابخانه‌های دربار ایران به کتابخانه دولتی برلین منتقل شده و امروزه از منابع قابل توجه برای پژوهش درباره هنر و فرهنگ تصویری ایران به شمار می‌رود.
عنوان کتاب، یعنی «از تاریخ شاهان تا حکایت مردمان»، به نوع نگاه آن نیز اشاره دارد؛ زیرا نقاشی‌های تاریخی فقط تصویر پادشاهان و دربار نیستند، بلکه می‌توانند اطلاعاتی درباره پوشش، معماری، آداب و رسوم، شیوه زندگی، روابط اجتماعی و نگاه انسان ایرانی به جهان در اختیار پژوهشگر قرار دهند. از این منظر، تصاویر موجود در مرقعات دیتس را می‌توان در کنار منابع مکتوب تاریخی بررسی کرد تا تصویری گسترده‌تر از فرهنگ و جامعه ایران در گذشته به دست آید.
این کتاب به قلم دیوید جی. راکسبرو، چارلز ملویل، برنارد اکین و کارن روردانتس نوشته شده و ترجمه فارسی آن را آزاده لطیف‌کار بر عهده داشته است. اثر در مجموعه «در اقلیم هنر» نشر نی منتشر شده است. ساختار کتاب بر پایه چهار مقاله پژوهشی شکل گرفته و هر مقاله از زاویه‌ای به مرقعات دیتس و نقاشی‌های ایرانی موجود در آن‌ها می‌پردازد.
اهمیت این کتاب تنها در معرفی چند اثر تصویری خلاصه نمی‌شود؛ بلکه ارزش اصلی آن در این است که نقاشی ایرانی را به‌عنوان یک سند فرهنگی و تاریخی بررسی می‌کند. بسیاری از اطلاعاتی که درباره گذشته ایران داریم از متون تاریخی به دست آمده‌اند؛ اما آثار تصویری نیز می‌توانند جنبه‌هایی از گذشته را نشان دهند که در منابع مکتوب کمتر دیده می‌شوند. برای نمونه، تصویرسازی‌های دوره‌های ایلخانی و تیموری می‌توانند برای شناخت تحول سبک‌های نقاشی، ترکیب‌بندی، رنگ، لباس و عناصر معماری و همچنین ارتباط هنر ایران با فرهنگ‌های پیرامون آن مورد استفاده قرار گیرند.
از سوی دیگر، بررسی این آثار نشان می‌دهد که هنر ایرانی در این دوره‌ها پدیده‌ای ایستا نبوده است. تحولات سیاسی و فرهنگی، ارتباط میان سرزمین‌های مختلف و رفت‌وآمد هنرمندان و نسخه‌های خطی، همگی در شکل‌گیری سنت‌های تصویری ایران تأثیر داشته‌اند. مطالعه مرقعات دیتس به پژوهشگر امکان می‌دهد بخشی از این ارتباطات و تحولات را از طریق خود آثار هنری دنبال کند.
یکی از ویژگی‌های مهم چنین پژوهشی، توجه هم‌زمان به اثر هنری و زمینه تاریخی تولید آن است. به همین دلیل، کتاب برای کسانی که به تاریخ هنر ایران، نگارگری، نسخه‌های خطی، فرهنگ تصویری ایران، هنر دوره ایلخانی و تیموری و همچنین تاریخ فرهنگی ایران علاقه دارند، منبعی قابل توجه محسوب می‌شود.
در مجموع، «از تاریخ شاهان تا حکایت مردمان» تلاش می‌کند از خلال تصاویر و آثار هنری موجود در مرقعات دیتس، بخشی از گذشته ایران را دوباره روایت کند؛ روایتی که در آن، در کنار شاهان و شخصیت‌های تاریخی، مردم، فرهنگ، زندگی اجتماعی و جهان تصویری ایرانیان نیز اهمیت پیدا می‌کند. همین رویکرد باعث می‌شود کتاب فراتر از یک مجموعه تصاویر هنری باشد و به اثری پژوهشی برای شناخت بهتر تاریخ و فرهنگ تصویری ایران تبدیل شود.
