کتاب بر لبه تنهایی

«بر لبه تنهایی؛ روایت کلان راهبرد امنیت ملی ایران» نوشته ولی نصر، پژوهشی در حوزه تاریخ سیاسی، روابط بین‌الملل و امنیت ملی ایران است که با عنوان اصلی Iran’s Grand Strategy: A Political History در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است. نسخه فارسی این اثر با ترجمه وحید عابدینی و فاطمه‌سادات موسوی کریمی توسط انتشارات روزنه منتشر شده و ۳۳۶ صفحه دارد.

موضوع اصلی کتاب این پرسش است که راهبرد امنیتی و سیاست خارجی ایران چگونه در طول چند دهه شکل گرفته است. ولی نصر برای پاسخ به این پرسش، تاریخ معاصر ایران را صرفاً از زمان انقلاب ۱۳۵۷ بررسی نمی‌کند؛ بلکه ریشه‌های این رویکرد را در تجربه‌های تاریخی پیش از انقلاب نیز جست‌وجو می‌کند. از نگاه کتاب، برای فهم رفتار جمهوری اسلامی در عرصه سیاست خارجی، توجه به تجربه‌هایی مانند دخالت قدرت‌های خارجی، کودتای ۱۳۳۲، انقلاب ۱۳۵۷، جنگ ایران و عراق و تجربه‌های امنیتی پس از انقلاب اهمیت دارد.

یکی از مفاهیم کلیدی کتاب، «تنهایی راهبردی» ایران است. نویسنده بررسی می‌کند که چگونه تجربه تاریخی ایران از روابط پرتنش با قدرت‌های خارجی و نگرانی درباره آسیب‌پذیری کشور، بر برداشت تصمیم‌گیران ایرانی از مفهوم امنیت تأثیر گذاشته است. در این چارچوب، امنیت ملی فقط به معنای توان نظامی نیست، بلکه موضوعاتی مانند استقلال، حاکمیت ملی، قدرت منطقه‌ای، اقتصاد، سیاست داخلی و روابط با قدرت‌های بزرگ نیز در شکل‌گیری راهبرد امنیتی کشور نقش پیدا می‌کنند.

کتاب در دو بخش و ۱۱ فصل تنظیم شده و سیر تاریخی نسبتاً گسترده‌ای را دنبال می‌کند. بحث از دوره‌هایی مانند صفویه، قاجار، انقلاب مشروطه و دوره پهلوی آغاز می‌شود و سپس به ملی‌شدن صنعت نفت، کودتای ۱۳۳۲، انقلاب ۱۳۵۷، بحران گروگان‌گیری و جنگ ایران و عراق می‌رسد. در ادامه، نویسنده تحولات سیاست خارجی و امنیتی جمهوری اسلامی را بررسی می‌کند.

یکی از موضوعات مهم کتاب، تأثیر جنگ ایران و عراق بر شکل‌گیری نگاه امنیتی جمهوری اسلامی است. جنگ هشت‌ساله در روایت نصر فقط یک رویداد نظامی نیست؛ بلکه تجربه‌ای است که بر نهادهای حکومتی، جامعه، نیروهای نظامی و برداشت مسئولان ایرانی از تهدیدهای خارجی تأثیر گذاشت. کتاب تلاش می‌کند نشان دهد چگونه تجربه جنگ در سال‌های بعد نیز در تصمیم‌گیری‌های امنیتی و سیاست خارجی ایران بازتاب پیدا کرد.

در بخش‌های دیگر، موضوعاتی مانند رابطه ایران و آمریکا، جایگاه اسرائیل در محاسبات امنیتی ایران، برنامه هسته‌ای، دفاع رو به جلو و روابط منطقه‌ای ایران مورد بررسی قرار می‌گیرند. نویسنده در این بخش‌ها تلاش می‌کند سیاست خارجی ایران را در چارچوبی تاریخی توضیح دهد و ارتباط میان رویدادهای گذشته و تصمیم‌های بعدی را بررسی کند.

از ویژگی‌های مهم کتاب این است که نویسنده سیاست خارجی ایران را صرفاً با یک عامل توضیح نمی‌دهد. در این تحلیل، ایدئولوژی، تاریخ، تجربه جنگ، احساس آسیب‌پذیری، استقلال‌خواهی، ملی‌گرایی، ساختار قدرت و شرایط منطقه‌ای در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. به همین دلیل، «بر لبه تنهایی» بیشتر از آنکه یک کتاب درباره یک دوره خاص از تاریخ ایران باشد، تلاشی برای ارائه یک روایت تاریخی از شکل‌گیری راهبرد کلان امنیت ملی ایران است.

برای خواننده ایرانی، این کتاب از این جهت قابل توجه است که بسیاری از مناقشات امروز در روابط خارجی ایران را در یک بستر تاریخی طولانی‌تر بررسی می‌کند. بنابراین موضوعاتی مانند رابطه ایران و آمریکا، سیاست منطقه‌ای، برنامه هسته‌ای و مفهوم استقلال در کتاب جدا از گذشته تاریخی ایران مطرح نمی‌شوند، بلکه در ارتباط با تجربه‌های سیاسی و امنیتی چند دهه گذشته بررسی می‌شوند.

در مجموع، «بر لبه تنهایی» کتابی درباره تاریخ سیاسی و امنیتی ایران معاصر است که تلاش می‌کند توضیح دهد چرا مسئله امنیت، استقلال و مقابله با تهدید خارجی در سیاست جمهوری اسلامی جایگاهی محوری پیدا کرده است. اثر برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران، روابط ایران و آمریکا، سیاست خارجی، علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و مسائل امنیتی خاورمیانه مناسب است و به‌ویژه برای کسانی که می‌خواهند تحولات سیاست خارجی ایران را در یک چارچوب تاریخی دنبال کنند، مطالب گسترده‌ای ارائه می‌دهد.